بافت تاريخي نایین

حسينيه ها را مي توان مهم ترين نوع فضاهاي شهري در نایين دانست كه هر كدام از آنها مظهر وجود يك محله و همبستگي اهالي آن با يكديگر است . محله باب المسجد :
موقعيت فعلي
اين حسينيه در محله باب المسجد و در انتهاي خيابان مسجد جامع همجوار با مسجد جامع واقع شده است. محله باب المسجد كه به اصطلاح عام به در مسجد شهرت دارد يكي از محلات هفتگانه بافت قديم شهر نایين ميباشد.
اين محله به علت دارا بودن مجوعهاي از آثار در قسمت شمال غربي بافت قديم شهر نایين كه عبارتند از مسجد جامع ، بقعه و مقبره ، آب انبار ، حسينيه ، حمام معروف به سكان و نارنج قلعه از معروفترين محلات نایين ميباشد. وجه تسميه محله بمناسبت قرار گيري در قرب مسجد جامع ميباشد.
از تاريخ بناي حسينيه سرپوشيده و بانيان اصلي آن كسي اطلاع دقيقي در دست ندارد. تنها سند و مدركي كه در حال حاضر ميتوان به آن استناد كرد كاشي نوشتهاي است كه بر پيشاني يكي از صفحههاي حسينيه نصب گرديده است. «در ماه جمادي الثاني سنه 1289 تحرير شد و در كارخانه حضرت عالي ملاعلي صورت اتمام يافت».
در مورد تاريخ احداث ميدان حسينيه نيز كاشي آبي رنگي به ابعاد 40*60 سانتي متر در سطح ديوار ايوان غربي حياط نصب گرديده كه گوياي وقف كردن مرحوم حاج طالب طاب ثراه و نحوه هزينه درآمد موقوفه به سال 1310 هجري قمري ميباشد.
مشخصات
مجموعه اي كه بنام حسينيه باب المسجد نامگذاري شده شامل دو فضاي اصلي: حسينيه سرپوشيده ، ميدان حسينيه است كه فضاهاي ديگري نيز در كنار اين فضاها قرار گرفته تا عملكرد اين مجموعه را كاملتر نمايد.
مسير ورود به ميدان به عنوان يك مجموعه از فضاهاي متوالي داراي كيفيتهاي بعدي ويژهاي است كه در اثر كاربرد اصول خاصي به وجود آمده است. تنگ و گشاد شدن راه ، تغيير جهت ، سرپوشيده يا باز بودن راه سايه و روشن و وجود ساباط ها از عوامل مهم تنوع در مسير ميباشد. مقياس انساني ( اندازه ميدان 18*16 متر و ارتفاع جداره ها 6 متر است ) وحدت در سبك ساختماني ، مصالح ، رنگ و تكرار عناصر مشخص از عوامل مهم وحدت در مسير به شمار ميروند.
حضور ساختمان مقبره در بدنه شمالي ميدان با فرم و اندازه خاصي، نظم هندسي و متقارن معماري داخلي آن درجه متناسب محصوريت ميدان (نسبت ميدان به ارتفاع جدارة آن 5/2 است) باعث ايجاد احساس يك مرتبگي در آن شده است.
با توجه به ميدان ديد انسان، اندازه ، تناسبات و درجه محصويت ميدان ، انسان قادر است فضای ميدان و بخشي از آسمان را همزمان مشاهده نموده و ادراك واضحي نسبت به كل فضا به دست آورد فرم هندسي با نظم متقارن و وضوح محورهاي افقي و عمودي معماري داخلي ميدان امكان رويت آسمان و جهت گيري ميدان مستطيل شكل به طرف قبله و رابطه روشن آن به جهات تابش نور خورشيد از عوامل مهم در جهت يابي ورودي و مسيرهاي ارگانيك اطراف شده و عرصه درون از بيرون بخوبي تفكيك گرديده است.
و اما تهويه حسنيه همانند بسياري از منازل نایين توسط يك رشته قنات ورزگان با کانالهاي زير زميني صورت ميگرفته است. به اين صورت كه مردم از طريق كندن پاياب كه به آن «كه» ميگفتهاند از آب آن استفاده ميكردهاند، هواي داخل اين كانالها در زمستان گرم و در تابستان خنك بوده يكي از اين آبراهه ها از زير ساختمان حسينيه در عمق 8 متري عبور ميكرده كه معماران با حفر چاهي در وسط حسينيه هواي داخل كانال را بدورن حسينيه هدايت كردهاند. البته بدليل خشك شدن قنات در سالهاي اخير براي حفظ و دوام ساختمان چاه و كانال مسدود گرديده است . به توضيح مختصري در رابطه با فضاهاي مجموعه حسنيه پرداخته خواهد شد.

حسينيه سر پوشيده
ورودي اين فضا از گوشه شمال غربي ميدان حسينيه و ازطرف يك هشتي صورت مي گيرد . دو راه پله براي رواقهاي بالا نيز درهمين هشتي شكل گرفته است . داخل حسينيه با آجر و كاشي نوشته هائي تزئين شده است .

حسينيه بيروني
حياط حسينيه كه به ميدان نيز معروف است از چهار ايوان تشكيل شده كه در سه گوشه شمال شرقي ، جنوب غربي و جنوب شرقي فضاهایي براي ورود به كوچه و محلات اطراف تعريف شده است . در هر جبهه از حياط يك ايوان با دو حجره بصورت قرينه كار شده است. در غرب در جبهه جنوبي ، مقبره شيخ حبيب معروف به عجمي كه يكي از عرفاي اهل محل بوده ، وجود دارد .

آب انبار
در شرق جبهه جنوبي حسينيه بيروني راه پله آب انبار دو بادگيرهاي با دو مخزن وجود دارد كه نياز مراجعين و ساكنين اين محدوده را بر طرف ميكرده است . اين بنا موقوفه بوده و عملكرد عمومي آن سه محل برپایي مراسم عزاداري در ايام محرم و صفر و ماه مبارك رمضان ميباشد . بطور كلي ميتوان گفت در گذشته از اين ميدانها بصورت محلي براي خريد و فروش و تجمع اهالي محل استفاده ميشده است . به مرور از آنها براي برگزاري مراسم و آیين ديني استفاده كرده ، بعلت سرما در زمستان فضاهاي سرپوشيدهاي نيز به آنها افزوده شده است و امروزه به شكلي كه تصوير شده در آمده است . از تزئينات اين مجموعه مي توان گره سازي با آجر حسينيه سر پوشيده و بقعه باب المسجد را نام برد .

اقدامات انجام شده در مورد حسينيه
در سال 1365 شمسي با تعميرات اساسي كليه پي ها و پايه ستونهاي مجموعه با همكاري سازمان ميراث فرهنگي استان اصفهان مرمت گرديده است . شبستاني نيز با همت هيأت امناي حسينيه ومردم در دست احداث مي باشد كه ورودي آن از غرب جبهه شمالي كنار درب ورودي حسينيه سرپوشيده طراحي گرديده است .

موقعيت حسينيه نسبت به محله
بررسي محل استقرار هفت حسينيه (مركز محله ) نسبت به محلهها نشان ميدهد كه نه تنها همه آنها در مركز فيزيكي محله قرار نگرفتهاند، بلكه برخي از مركز محلهها مانند حسينيه پنجاهه ، حسينيه نوگاباد و حسينيه سراي نو به نحوي در گوشهاي از محله خود قرار گرفتهاند كه دسترسي نقاط مختلف محله به آنها از وضعيت هماهنگ و يكساني برخوردار نيست . اين مسئله نمايانگر اين واقعيت است كه شكل گيري موقعيت هر مركز محله بيش از آن كه تحت تأثير موضوع دسترسي نقاط مختلف محله به آن قرار گرفته باشد ، از عوامل ديگري مانند موقعيت هاي خاص ، توسعه تدريجي محله و نزديكي به راه هاي اصلي محلهاي و شهري تأثير پذيرفته است .
محله كلوان :

موقعيت فعلي
حسينيه كلوان در جنوب غربي بافت قديم نایين قرار دارد. با محلات درب مسجد ، نوگاباد و سراي نو همسايه است ، احداث خيابان دكتر علي شريعتي بين اين محلات فاصله ايجاد كرده است . اين محله از محلات پر جمعيت و اعيان نشين قديم نایين بوده ، بطوريكه خود داراي بازارچه و محل كسب جداگانه ميباشد .
اهالي و سكنه محله بنا به مقتضيات شغلي و زماني محله خود را ترك و به شهرهاي ديگر مهاجرت نموده اند و در حال حاضر 10 الي 20 خانوار بيشتر در آن سكونت ندارند .
مركز محله كلوان متشكل از حسينيه سر پوشيده و باز ، مسجد ، آب انبار و سقاخانه است . همچنين فضاهای جديدی چون مهمانسرا ، آشپزخانه و سالن پذيرایی به تازگی توسط اهالي احداث گشته اند .

تاريخچه بنا
از تاريخ احداث حسينيه كلوان(1) اطلاع دقيقي در دست نيست . تنها ميتوان از تاريخ وقفنامه سقاخانهاي كه در وسط حسينيه بيروني قرار داشته ، حدس زد كه به بيش از 120 سال ميرسد . تاريخ وقفنامه 1284 هجري قمري است . حسينيه سر پوشيده در سال 1363 هجري قمري توسط مرحوم استاد محمد حسين محسني ، جد محسنيهاي فعلي نایين كه از معماران سرشناس و معروف نایين بوده ، ساخته شده است .

مشخصات
مجموعه حسينيه كلوان كه به عنوان مركز محله شناخته ميشود ، شامل فضاهاي اصلي چون حسينيه بيروني ، حسينيه سر پوشيده و مسجد قديميان و فضاهاي جنبي كه از اهميت فضاهاي اصلي برخوردار نيستند چون سقاخانه و آب انبار تشكيل گشته است .

حسينيه بيروني
حسينيه بيروني فضايي است محصور و هندسي شكل كه مجموعه سه مسير به ميدان اصلي ورود به اين فضا را ممكن مي سازند.
حسينيه بيروني فضاهاي سر پوشيده اي را شامل شده كه عبارتند از : ايوانهاي شاه نشين ، غرفه ها و رواقهاي طبقه بالا .
اين فضاهاي سرپوشيده در پيرامون و مجاور فضاي باز قرار دارند و علاوه بر آن محل استقرار مردم در هنگام برگزاري مراسم مذهبي و عمومي هستند و مهمترين عناصر و فضاهاي شكل دهنده به فضاي حسينيهها نيز ميباشند .
بخشي از معابر در محل اتصال حسينيهها سرپوشيده شدهاند كه نقش واسطه و اتصال دهنده بين فضاهاي حسينيه با فضاهاي معابر متصل به آن را ايفا مينمايند و از ايجاد بريدگي در نماي حسينيه جلوگيري ميكند . طول اين بخشها بطور متوسط بين يك يا چند متر است كه عابران هنگام عبور از يك معبر در زماني كه به بخش سر پوشيده ميرسند آگاهانه يا ناخودآگاه براي مراجعه به يك فضاي متنوع نسبت به فضاي معبر آماده ميشوند . بخصوص كه آشكار شدن چشم اندازي از حسينيه اين آمادگي را بيشتر ميكند . چهار بدنه متعلق به حسينيه بيروني ، در دو طبقه طراحي شده و يكي از نمونههاي خوب از لحاظ اصول طراحي و تركيب فضاهاست كه به دهانههايي به تعداد فرد تقسيم شدهاند و ارتفاع فضاي شاه نشين نسبت به ارتفاع دهانههاي مجاور بيشتر است و معادل دو طبقه نماست عرض دهانه و عمق همه شاه نشينها نيز نسبت به ساير غرفهها و طاقنماها بيشتر است .
بدنههاي حسينيه بيروني كه صرفا براي ايجاد محصوريت و انتظام فضاي داخلي مركز محله ايجاد شدهاند و در بيشتر قسمتهاي پشتي هيچ حجم و فضاي ساخته شدهاي ندارد . روزنهاي كوچك يا بزرگ ، مشبك يا باز به نحوي تعبيه شدهاند كه فضاهاي باز پشت بدنه به خوبي آشكار شده است .
نماي طاقها و جرزها با آجر پوشيده شدهاند در حالي كه سطح داخلي بيشتر شاه نشينها و طاقنماها و غرفه ها را با گچ ، سفيد كردهاند و اين موضوع سبب شده كه ميان اين دو نوع سطح كه از نظر جنس ، بافت و رنگ بايكديگر متفاوت هستند تضاد ملايم و دلپذيري پديد آيد .
به غير از ورودي فضاي بسته حسينيه در مركز محله در گذشته دكان يا كارگاههايي كوچك وجود داشته كه در ورودي آنها به شكلي ساده در بدنه حسينيهها و درون غرفهها يا طاقنماها جاي گرفتهاند .
فضاي باز حسينيه كه براي اجراي مراسمها بيشتر مورد استفاده قرار مي گيرد و نياز به فضايي مناسب براي تجمع حداكثر جمعيت در اوقات خاص و نيز سهولت عبور مرور مردم موجب گرديده كه محوطه حسينيه فاقد فضاي سبز باشد . براي متمايز كردن فضاي باز محوطه ، از فضاي غرفهها ، سطح كف فضاي متعلق به غرفه كمي بلندتر از سطح كف گرفته شده است ، به اين ترتيب نه تنها اين دو فضا از يكديگر متمايز شدهاند بلكه سكويي براي نشستن افراد در پيرامون فضاي باز مركزي پديد آمده است .
سطوح فضاهاي باز از لحاظ نحوه و نوع تزیين بسيار ساده و زيبا هستند . جرزها و لچكيهاي واقع در دو سوي طاق غرفه ها و دست اندازها با آجر پوشيده شده است ، سطوح آجري به مقدار بسيار اندك از نوار كاشي پوشانده شده اند .

حسينيه سر پوشيده
اين فضا كه پس از حسينيه بيروني ساخته شده برخلاف فضاهاي سرپوشيده حسينيههاي ديگر كه 8 ضلعي هستند مربعي شكل بوده ولي از نظر پوشش سقف و گنبد يا حسينيههاي ديگر هم سويي دارد .
صفههاي داخلي داراي غرفه است و ايوانهاي شاه نشين و رواقهاي طبقه بالا از عناصر اين مجموعه هستند .
فضاي سر در ورودي حسينيه سر پوشيده كه داراي فرمي بسيار ساده و هماهنگ باكل فضاها بوده به تازگي تغيير شكل يافته و به كلي عوض شده است .
فضاهاي داخلي حسينيه باكاربنديها پوشيده شده ، تويههاي طاق ضمن حفظ سازهاي از خصوصيتي تزیين نيز برخوردارند . طاق بين تويزهها با نوعي آجر كاري طراحي شده ، به نحوي پوشانده شده كه خصوصيتي تزیيني نيز دارند .
سطح داخل طاقنماها و غرفهها گچكاري شده و سطوح آجري به مقدار بسيار اندك با كاشي تزیين يافتهاند و علاوه بر اينها هنگام اجراي مراسم مذهبي با به كار گرفتن نخل ، علم و ساير وسايل و لوازم اجراي مراسم فضاي حسينيه را آذين كنند .

مسجد قديمان و قدمگاه
مسجدي موسوم به مسجد قديمان يا جامع قديمان كه مشهور است از مسجد قديميتر است . قدمگاه ، در بخش جنوب شرقي مسجد قديمان فضاي اريب با ارتفاع يك متر وجود دارد كه مورد احترام اهالي ميباشد .

سقاخانه
سقاخانهاي كه با تاريخ وقف 1284 هجري قمري در وسط حسينيه سرباز قرار گرفته بود و كلاً از جنس چوب ساخته شده و در داخل اتاقك آن سنگابي قرار داشته و از نظر حجاري قابل توجه ميباشد ، در سالهاي اخير تخريب شده و به جاي آن سقاخانهاي ديگر ساخته شده كه با شكل و تناسبات سقاخانهها هماهنگ نيست .

آب انبار
آب انباري كه واقع در حسينيه است داراي بادگيرهايي در نماي حسينيه است كه در دو جهت نماي شاه نشين حسينيه خودنمايي مي كند .

عوامل تزئين شده و نوع آن
سطوح فضاهاي باز حسينيه در نواحي جرزها و لچكها واقع در دو سوي طاق ، غرفهها و دست اندازها با آجر پوشيده شده و در سطوح آجري به مقدار بسيار اندك از كاشي استفاده شده است.
در فضاي مسقف كاربنديهاي آجري ، كاشي كاريهاي ظريف سطوح از تزئينات عناصر معماري اين حسينيه ميباشد .
البته تزیيناتي چون كاشي كاري و گچكاري هایی در سالهاي اخير به فضاهاي داخلي الحاق گشته اند كه هماهنگي لازم با اصل بنا را ندارد .

اقدامات انجام شده در مورد بنا
حسينيه كلوان توسط افراد محل مورد تعميرات و تغييرات زيادي قرار گرفته است . يكي از تغييرات كه در قسمت حسينيه بيروني صورت گرفته تخريب سقاخانهاي است كه در وسط حسينيه بيروني قرار گرفته بود و ساخت سقاخانه جديد كه متاسفانه شكل تناسبات سقاخانه اخير با تناسبات معمول سقاخانهها هماهنگ نيست .
همين طور تغيير و تعميرات حسينيه سر پوشيده ، مثل تغييرات ايجاد شده ، در فضاي ورودي كه هماهنگي لازم با فرمهاي قبلي را ندارد و شامل كاشيكاريها و تزئينات ناهمخوان با فضاست . فضاهاي داخلي حسينيه سر پوشيده دچار تغييرات زياد در تزیينات شده و الحاقات زيادي در نماهاي داخلي صورت گرفته است كه بسياري از آنها همخواني چنداني با تاريخ ساخت و فرم قبلي حسينيه ندارد .
از دگرگونيهاي ديگري كه در حسينيه پديد آوردهاند ، ايجاد يك سالن غذا خوري در كنار حسينيه است.

حسينيه نوگاباد :

موقعيت فعلي
محله نوآباد يا نوگاباد(1) در شمال بافت قديم نایين و بين محله پنجاهه و كلوان و باب المسجد قرار دارد .
مركز محله نوگ آباد متشكل از حسينيه سرپوشيده و سرباز و سقاخانه است . در نزديكي ميدان مركزي محله (حسينيه ) مسجد ، حمام آب انبار محله قرار گرفته است .
در قسمت غربي اين محله هنوز آثاري از خندق و ديوارهاي قديمي دور شهر باقي و پا بر جاست .
به گفته افراد محلي تعداد ساكنين اين محله در زمانهاي قديم به 200 خانوار هم مي رسيده است ، ولي امروزه 17 خانوار در آن ساكن هستند و بيشتر افراد ساكن محله مهاجرت كردهاند .

تاريخچه
حسينيه نوآباد به گفته افراد محلي در سال 1335 هجري قمري با همت مرحوم ميرزا احمدخان طباطبائي و ساير اهالي محل ساخته شد و بعدها توسط يك نفر از افراد ژاندارم بنام نايب اول كه به اين حسينيه اراداتي داشته غرفه ها رانقاشي و تزئين نموده اند . تاريخ ساخت درب آن سال 1337 هجري قمري است .
منبع درآمد حسينيه از تعدادي موقوفات صورت ميگرفته كه فعلا درآمدي براي حسينيه ندارد و مخارج آن از طرف اهالي محل تامين مي گردد .

مشخصات
مجموعه حسينيه نوآباد كه خود مركز محله را تشكيل مي دهد ، از بزرگترين حسينيههاي شهر نایين ميباشد .
در مركز محله بجز حسينيه (كه شامل حسينيه سرپوشيده و سرباز ميشود ) ، سقاخانه ، مسجد ، حمام و آب انبار محله قرار گرفته است . در اينجا دو فضاي حسينيه مختصرا مورد مطالعه قرار گرفته است .

حسينيه بيروني
حسينيه بيروني همانطور كه قبلا گفته شد از وسيعترين حسينيههاي شهر است . بطوريكه 6 كوچه به آن منشعب ميشود .
طاقنماهاي اطراف ميدان حسينيه در يك طبقه ساخته شدهاند كه نمايي بسيار زيبا و ساده دارند . در وسط ميدان سكوي 8 گوشي به ارتفاع 5/1 متر موجود است كه عملكرد آن در زمانهاي قديم ، سكويي براي روشن كردن آتش بوده است و به الوگاه معروف بوده است .
در زير آن قسمتي از آب قنات ورزگان كه حال خشك و باير گرديده جريان داشته است .

حسينيه سر پوشيده
اين حسينيه هم همانند حسينيه بيروني از نظر فضا و حجم از ديگر حسينيهها بزرگتر بوده ، بطوريكه از آخرين نقطه پوشش كلاه فرنگي تا سطح صحن 16 متر ارتفاع دارد .
ورودي حسينيه مسقف با نقاشيهايي تزیين شده و نماي كلاه فرنگي تأكيد برخوانايي ورودي دارد .

عوامل تزئين شده و نوع آن
حسينيه بيروني با نماي 1 طبقه و تزیينات ساده آجري شكل گرفته . گره سازي با آجر ،نقاشي سطوح ساده از تزیينات عناصر معماري اين حسينيه ميباشد .

اقدامات انجام شده
بناي حسينيه كه در اثر گذشت زمان دچار فرسودگي شده بود ، در سالهاي اخير مجددا از طرف اهالي مورد تعميرات كلي و به موازات آن رنگ آميزي قرار گرفته است و نقاشيهاي آن بازسازي گرديده است .

حسينيه سراي نو :

موقعيت فعلي
در ايام گذشته سه محله سراي نو ، سنگ و چهل دختران را يك محله تشكيل ميداده و به گودرزا يا گورزا شهرت داشته كه به علت توانايي مالي و ثروت زياد ابتدا اهالي سراي نو منفك و محله جديد را تشكيل و سپس اهالي دو محله ديگر محلات را از يكديگر مجزا كردند و هفت محله شهر نایين شكل گرفتند . مي توان بر مكنت مالي سراي نویيها اشاره نمود. بطوريكه مالكين و كسبه بازار بزرگ را آنان تشكيل ميدادند و كشتزار ورزجان و باغات متعلق به آنها بوده است .
مركز محله سراي نو به دلايلي چون موقعيت خاص ، توسعه تدريجي محله و نزديكي به راههاي اصلي محلهاي و شهري در مركز فيزيكي محله قرار نگرفته است .


تاريخچه
قدمت حسينيه بيروني سراي نو[1](1) با توجه به فرم و تزیينات نما به دوره ي صفوي نزديك است . اما قدمت حسينيه مسقف به بيش از 55 سال ميرسد ، تاريخ كاشي نصب شده در سقف آن به سال 1360 هجري قمري براي شروع عمليات ساختماني و براي خاتمه آن به سال 1363 هجري قمري اشاره ميكند .
بناي حسينيه سرپوشيده توسط مرحومين حاج ناصر ناصري زاده (طايفه حاج اسماعيلي ) و استاد باقر رنگرز پايهريزي و آغاز گرديده و معمار حسينيه ، مرحوم استاد محمد محسني و فرزندانش بودهاند .
چون حسينيه مسقف بسيار كوچك و كم فضا ميباشد ، به همين جهت هنگام مراسم عزاداري و برپايي مجالس سوگواري و برپايي مراسم ديگر با كمبودها مواجه بوده ، از ا ين رو اهالي محل به فكر احداث حسينيه اي با وسعت بيشتر افتادند و به همين منظور آقايان حاج عبدالله هاشم كسائي ، حاج حسين نويدي ، حاج مصطفي سود خاني براي احداث يك حسينيه بزرگتر تعيين و از طرف اهل محل مامور مي شوند نسبت به خريد سه باب خانه اقدام و به همين منظور عمليات ساختماني احداث حسينيه جديد با وسعت بيشتر و هزينه اي هنگفت آغاز گرديد. آغاز عمليات در سال 1366 هجري شمسي بوده است .
مجموعه حسينيه سراي نو كه به عنوان مركز محله شناخته مي شود ، شامل فضاهاي اصلي چون حسينيه بيروني ، حسينيه هاي مسقف ، مسجد و فضاهاي جنبي چون آب انبار است . حسينيه سراي نو تنها حسينيه اي است كه فاقد سقاخانه است .


حسينيه بيروني
اين فضا هندسي شكل و محصور در گذشته نه چندان دور داراي تخت و ايوان در اطراف بوده و اينك يك تخت بزرگ (تخت تكيه ) و دو تخت در طرفين تخت تكيه در قسمت جنوبي دارد و تخت و ايوانهاي ضلع غربي بعلت احداث حسينيه جديد تخريب و درحال حاضر نمايي از تختهاي قديمي باقيست . سبك معماري حسينيه به بناهاي مربوط به دوران صفويه نزديك است .
اين حسينيه به چهار مسير منشعب مي شود و تنها حسينيهاي است كه داراي دو دروازه بوده است . همه مسيرهاي منتهي به ميدان اصلي سرپوشيده هستند.
بدنههاي حسينيه سراي نو يك طبقه است كه ارتفاع بدنه يك طبقه از ارتفاع يك طبقه حسينيههاي دو طبقه بيشتر است . به اين ترتيب تا حدي از عواقب فضايي و بصري ناشي از اختلاف ارتفاع بين حسينيهها كاسته شده است . از اقدامات جالب توجه در مورد ارتفاع بدنههاي حسينيه سراي نو اين است كه غرفههاي واقع در دو سوي شاه نشين اصلي حسينيه را مدتي بعد از احداث آن به شيوهاي جالب دو طبقه كردهاند ، به نحوي كه از اهميت فضاي شاه نشين واقع در آن جبهه كاسته نشده است .
سه نماي حسينيه سراي نو داراي تقسيم بندي فرد هستند كه اين تقسيم بندي براي ايجاد فضايي شاخص در وسط نماست كه از لحاظ فضايي و بصري از مهمترين نقاط در يك نما به شمار ميآيد .
در همه حسينيهها ارتفاع فضاي شاه نشين از دهانههاي مجاور آن بيشتر است اما در مورد حسينيه سراي نو كه تنها استثناست يك نكته قابل اشاره است كه به نظر ميرسد دو غرفه كوتاه كه داراي سقف مسطح هستند در بالاي دو دهانه مجاور تخت ساخته شدهاند الحاقي هستند و بعد از احداث بناي اوليه اضافه شده اند . در نتيجه تخت اين حسينيه نيز نسبت به دهانههاي مجاور مرتفعتر بوده است . با ملاحظه اين موضوع بايد توجه كرد كه در اين حسينيه كه يك طبقه بوده ، تأكيد بيشتري روي فضاي تخت صورت گرفته به نحوي كه ميتوان گفت ارتفاع و ابعاد تخت اين حسينيهها كما بيش همانند ارتفاع و ابعاد تختهاي ساير حسينيه هاست .
نماي جزرها و طاقها با آجر پوشيده شده است در حالي كه سطح داخلي بيشتر شاه نشينها و طاقنماها و غرفهها را با گچ سفيد كردهاند و اين موضوع سبب شده كه ميان اين دو نوع سطح كه از نظر جنس ، بافت و رنگ با يكديگر متفاوت هستند . تضاد ملايم و دلپذيري پديد آيد .
فضاي باز حسينيه كه براي اجراي مراسم ها بيشتر مورد استفاده قرار ميگيرد . نياز به فضايي مناسب براي تجمع حداكثر جمعيت در اوقات خاص و نيز سهولت عبور و مرور مردم موجب گرديده كه محوطه حسينيه فاقد فضاي سبز باشد . براي متمايز كردن فضاي باز محوطه از فضاي غرفهها سطح كف فضاي متعلق به غرفه كمي بلندتر از سطح كف گرفته شده است ، به اين ترتيب نه تنها اين دو فضا از يكديگر متمايز شده اند بلكه سكويي براي نشستن افراد در پيرامون فضاي باز مركزي پديد آمده است.

حسينيه سرپوشيده قديم
اين فضا پس از حسينيه بيروني احداث شده و از نظر نوع و طرح هندسي و فضا با ديگر حسينيههاي شهر متفاوت زيادي دارد . چون ساير حسينيهها داراي شكل منظم هندسي مربع يا هشت ضلعي ميباشد . اين فضا در گذشتههاي نه چندان دور داراي صفههاي نشيمن بوده كه متوليان قبلي آن را خاكريز نمودهاند و اينك فاقد صفه ميباشد و تنها در طبقه دوم چندين غرفه دارد .
در مورد نحوه ساخت اين حسينيه نقل شده است كه خشتهاي استفاده شده در بنا در محل محمد آباد آماده به محل خارج از دروازه سراي نو با چهار پا حمل ، سپس توسط اهالي به محل بنا حمل گرديده است.
سردر ورودي فضاي بسته حسينيه نسبت به شاه نشينها از طراحي نسبتا ساده تري برخوردار است و اين مسأله اولويت و اهميت بيشتر شاه نشينها را نسبت به فضاي ورودي حسينيه نشان ميدهد .
سطح نماي فضاي ورودي اين حسينيه نسبت به ساير حسينيهها وسعت بيشتري دارد . اين موضوع را بدون توجه به يك طبقه بودن اين حسينيه نميتوان مورد تحليل قرار داد ؛ نتيجهاي كه از مقايسه نحوه طراحي شاه نشين و فضاي ورودي حسينيههاي مسقف حاصل ميشود ، اين است كه از لحاظ طراحي اهميت تخت شاه نشين نسبت به فضاي ورودي بيشتر بوده است .

حسينيه سرپوشيده جديد
همانطور كه قبلا اشاره شده بدليل كوچك بودن و كمي فضاي سرپوشيده قديم اهالي محل پيشنهاد ساخت حسينيه سر پوشيده ديگري را دارند .
اين حسينيه ، در جبهه غربي حسينيه بيروني ساخته شده و براي احداث آن سه خانه خريداري شد تا اين فضا با وسعت بيشتري ايجاد گردد.
نقشه آن مربع شكل همانند كلوان است با اين تفاوت كه يك طبقه تحتاني جهت استفاده بعنوان آشپزخانه و سالن غذاخوري در ايام تاسوعا و عاشوراي حسيني منظور و داراي دو حوض خانه يكي در سمت راست و ديگري در سمت چپ ميباشد . عمليات ابتدايي توسط معماران نایين و پوشش گنبد آن توسط يك معمار يزدي با سبك بسيار زيبايي به انجام رسيده است .
اين حسينيه از نظر وسعت و استحكام در حال حاضر در سطح شهر بالاترين امتياز را به خود اختصاص ميدهد .

مسجد سكاكي
بنا به گفته يكي از كار شناسان ، قدمت اين بنا با توجه به مقرنس كاريهاي محراب ، سيم كاه گل زير كار و ظرافت گچكاري روي كار را به عهد سلجوقيان مرتبط ميشود . اين مسجد به فاصله اندكي از حسينيه قرار گرفته است.

آب انبار
آب انبار از مهم ترين فضاهاي خدماتي محله است . آب انبارها از نقاط دور دست و از مجاري معيني كه آب آنها قابل خوردن است تأمين مي شود و به همين جهت در هر محله بخصوص در مركز محله حداقل يك آب انبار موجود بوده است . در مركز محله سراي نو نيز يك آب انبار در حسينيه بيروني از بناهاي مرحوم حاجي آقا بابا مرحوم حاج محمد جعفر است .

محله پنجاهه :

موقعيت فعلي
محله پنجاهه در شمال شرقي بافت قديم نایين قرار دارد و با محلات نوآباد و چهل دختران و كوي باغستان همسايه است .
مركز محله پنجاهه متشكل از حسينيه سر پوشيده و سرباز ، مسجد نزديك حسينيه و سقاخانه ، است و نزديك به ميدان مركز محله (حسينيه ) مسجد ، حمام و آب انبار محله قرار دارد . اين مركز محله به دلايلي چون موقعيت خاص ، توسعه تدريجي محله و نزديكي به راههاي اصلي محلهاي و شهري در مركز فيزيكي محله قرار نگرفته و در گوشهاي از محله شكل گرفته است، به طوري كه مركز محله به دروازه پنجاهه بسيار نزديك است .
محله پنجاهه تنها محلهاي است كه بافت قديم خود را تاحدودي حفظ كرده و اكثر خانهها هنوز مسكوني هستند و خالي از سكنه و متروكه نگرديدهاند.

تاريخچه

قدمت حسينيه پنجاهه با توجه به فرسودگي آجرها كه در هزاره بندي و نماها بكار رفته به سالهاي طولاني ميرسد ، حسينيه بيروني قبل از حسينيه مسقف ساخته شده و تاريخ نصب كاشيهاي آن به سال 1217 هجري قمري اشاره ميكند ، اما حسينيه مسقف كه قدمت آن به بيش از 90 سال ميرسد و تاريخ كاشي نصب شده در سقف آن به سال 1331 اشاره ميكند .


مشخصات
مجموعه حسينيه پنجاهه كه به عنوان مركز محله شناخته ميشود ، شامل فضاهاي اصلي چون حسينيه سرپوشيده ، حسينيه مسقف و فضاهاي جنبي كه از اهميت فضاهاي اصلي برخوردار نيستند همانند مسجد سقاخانه و كارگاههايي كوچك كه امروزه عملكرد انبار را پيدا كرده و آب انباري كه در محدوده اصلي حسينيه قرار ندارد ولي در نزديكي مركز محله واقع شده ، تشكيل گرديده است .

حسينيه بيروني
اين فضا كه محصور و هندسي شكل است ، داراي چند ايوان با غرفههاي فوقاني بوده و يك ايوان معروف به تخت تكيه در قسمت شرقي آن وجود دارد .
مجموعه سه مسير به ميدان اصلي كه همه آنها توسط طاقهايي مسقف شدهاند ورود به اين فضا را امكان پذير مينمايند . چهارنماي متعلق به حسينيه بيروني پنجاهه يكي از نمونههاي خوب از لحاظ اصول طراحي و تركيب فضاست كه به دهانههايي به تعداد فرد تقسيم شدهاند و ارتفاع فضاي شاه نشين (ايوان تخت تكيه ) نسبت به ارتفاع دهانههاي مجاور بيشتر است .
بدنههاي حسينيه بيروني كه صرفا براي ايجاد محصوريت و انتظام فضاي داخلي مركز محله ايجاد شدهاند و در بعضي از قسمتهاي پشتي هيچ حجم و فضاي ساخته شدهاي ندارند ، روزنههايي كوچك يا بزرگ ، مشبك يا باز به نحوي تعبيه كردهاند كه فضاي باز پشت بدنه به خوبي آشكار شده است نماي جرزها و طاقها با آجر پوشيده شده است در حالي كه سطح داخلي بيشتر شاه نشينها و طاقنماها و غرفهها را با گچ ، سفيد كردهاند و اين موضوع سبب شده كه ميان اين دو نوع سطح كه از نظر جنس ، بافت و رنگ با يكديگر متفاوت هستند ، تضاد ملايم و دلپذيري پديد آيد .
حسينيه سرپوشيده
اين فضا كه پس از حسينيه بيروني ساخته شده ، بصورت هشت ضلعي منظم بوده كه هر صفه داراي غرفه است و ايوانهاي شاه نشين و رواقهاي طبقه بالا از عناصر اين مجموعه هستند.
فضا و سر در ورودي فضاي بسته حسينيه نسبت به شاه نشينها از طراحي نسبتا سادهتري برخوردار است. دهانه فضاي ورودي نسبت به دهانههاي مجاورش بيشتر است و به اين ترتيب از دهانههاي مجاور متمايز گشته است. فضاي داخلي حسينيه با كاربندي پوشيده شده است و فضاي زير سقف كلاه فرنگي با تزیينات زيبایي شاخص گرديده است .

آب انبار
آب انبار آقا در جوار حسينيه و روبروي حوض سلطان قرار دارد كه پس از خشك شدن قنات ورزجان حوض سلطان از اعتبار اوليهاش برخوردار نيست . آب انبار فيض كه در جوار دروازه پنجاهه قرار دارد . بادگيرهاي اين آب انبار از بزرگترين بادگير هاي آب انبارهاي شهر به شمار ميآيد .

اقدامات انجام شده
حسينيه پنجاهه توسط افراد محلي مورد تعميرات كلي قرار ميگيرد. در سالهاي اخير نيز با همياري خدمات فني شهرداري كوچه هاي منشعب به حسينيه تا عمق 2 متر خاكبرداري و مسطح شده است و همينطور اهالي محل ، دو خانه مخروبه مجاور حسينيه را خريداري كرده و بجاي آن آشپزخانه و سالن پذيرایي در 2 طبقه براي هيات عزاداران احداث كردهاند كه البته ايجاد اين فضاهاي جديد در جوار حسينيه باعث تغيير فرم و عدم هم خواني فضاهاي با فضاها اصلي حسينيه شدهاند .

حسينية بيروني
ميدان حسينيه از نظر شكل هندسي و فضا همانند ديگر حسينيههاي بيروني نایين بوده ، منتها فضاي آن كمتر و تنها به يك ايوان بزرگ و چند صفه كوچك و غرفه محدود ميشود. سابقاً در ميان حياط اين حسينيه سردابي بزرگ قرار داشته كه عدهاي در آن بكار عبابافي اشتغال داشتهاند ، كه پس از مدتي متروكه شده و هم اكنون اين فضا ديگر وجود ندارد .
از ميدان حسينيه دو راه منشعب ميشود كه هر دو با طاقهايي مسقف شدهاند .بدنه حسينيه ، دو طبقه طراحي شده و دو نماي حسينيه داراي تقسيم بندي فرد براي تاكيد بر عنصر مياني (شاه نشين ) است .


محله سنگ :

موقعيت فعلي
اين محله در گذشته با محله سراي نو همسايه بوده است كه به دليل احداث خيابانهاي جديد بافت زيادي از محله دچار تخريب شده و بين اين دو محله جدايي افتاده است .
مركز محله سنگ تشكيل شده از حسينيه سر پوشيده و سر باز ، مسجد نزديك حسينيه و سقاخانه و تقريبا در مركز فيزيكي محله قرار گرفته است .

تاريخچه
بنا به اظهار نظر افراد ساكن در محل ، قدمت حسينيه بيروني به دوران صفويه ميرسد . حسينيه مسقف پس از حسينيه بيروني ساخته شده و تاريخ بناي آن بر اساس كاشيهاي نصب شده زير كلاه فرنگي به سال 1329 هجري ، قمري اشاره دارد و در سال 1332 خاتمه يافته است .
معماري فضاي مسقف توسط استاد رمضان صادقي نو آبادي انجام گرفته و نقاش اين حسينيه مرحوم استاد رحيم اصفهاني بوده است كه در سال 1336 هجري قمري شروع به طراحي و نقاشي سطوح داخلي حسينيه ميكند اما به دليل فوت قسمتي از آن ناتمام مانده كه مرور در سالهاي اخير به روش كپي برداري ، نقاشان اين بخشها را تكميل كردهاند .


مشخصات
مجموعه حسينيه سنگ كه به مركز محله شناخته ميشود شامل فضاهاي اصلي چون حسينيه سر پوشيده ، مسقف و آب انبار بوده و فضاي جنبي مانند سقاخانه كه خود از خصوصيات ويژهاي برخوردار است .
فضاي سقاخانه را ميتوان با كاركردي دو گانه مود مطالعه قرار داد : از لحاظ خدماتي ، كه آب آشاميدني مورد نياز مهمترين عنصر شاخص در نما هاي ميدان ، تخت يا شاه نشين است . كه در وسط ورودي محور تقارن نما قرار گرفته است . ارتفاع شاه نشين معادل دو طبقه است و عرض دهانه و عمق آن نيز نسبت به ساير غرفهها و طاقنماها بيشتر است. نماي جرزها و طاقها با آجر پوشيده شده ، در حالي كه سطح داخلي بيشتر شاهنشينها و طاقنماها و غرفهها با گچ سفيد شدهاند .
سطح كف همه غرفه ها كمي بالاتر از سطح كف محوطه گرفته شد تا فضاي باز محوطه از فضاي غرفهها متمايز گشته و همينطور محلي براي نشستن افراد در پيرامون فضاي باز مركزي پديد آمده باشد .

حسينيه سرپوشيده
حسينية مسقف سنگ كه در سال 1332 هجري قمري خاتمه يافته از نظر شكل هندسي با كاربندي پوشيده شده و نماي سقف و طاقهاي غرفههابه زيبايي نقاشي شدهاند.تو يزه هاي طاق ضمن حفظ جنبه سازهاي از خصوصيتي تزیيني نيز برخوردار اند ، طاق بين تويزه ها را با آجر كاري طراحي شده به نحوي پوشاندهاند كه تزیيني نيز هستند.

آب انبار
آب انبار موجود در جوار حسينيه كه آب آشاميدني ساكنان محله را در گذشته تامين ميكرده به عنوان آب انبار حسينيه معروف بوده است . البته در محله سنگ آب انبار ديگري نيز موجود بوده معروف به آب انبار چو ، كه فعلا در حاشيهی خيابان شريعتي قرار دارد .

عوامل تزیين شده و نوع آن
سطوح فضاي باز حسينيه در دو سوي غرفه ها و دست اندازها با آجر پوشيده شدهاند . در قسمت حسينيه سر پوشيده ، كار بنديهاي آجري و نقاشيهايي كه به دست نقاش معروف آن زمان مرحوم استاد اصفهاني شكل گرفته از تزیينات عناصر معماري اين فضا بشمار ميرود .

اقدامات انجام شده
در قسمت غربي حسينيه در سالهاي گذشته تيمچه بزرگي وجود داشته كه در سالهاي اخير آن را مجدداً باز سازي و تبديل به سالن غذا خوري هيات عزاداران نمودهاند .
همينطور نقاشيهاي نيمه تمام حسينيه مسقف در سالهاي اخير توسط نقاشان محلي تكميل گرديدهاند .قابل ذكر است كليه تعميرات ، تعويضها و احداث بناهاي جديد توسط افراد محلي غير متخصص صورت ميگيرد و در بعضي موارد باعث عدم همخواني با تاريخچه ، سبك و فرم اصلي فضاهاي حسينيهها ميشود .


محله چهل دختران:

موقعيت فعلي
اين محله در دو سوي بخشي از بازار واقع شده و نزديكترين محله به دروازه اصلي شهر محسوب ميشده ، به در جنوب شرق بافت قديم و با محلات سنگ و پنجاهه همسايه است ، اين محله را ((گور رزا )) يا (( گورستان راه )) نيز گفته ميشده است .
مجموعه حسينيه چهل دختران با توجه به گسترش شهر و تكوين آن در دورههاي متعدد به دوره صفويه باز ميگردد ؛ اما حسينيه داخلي آن بيش از صد سال قدمت ندارد .

حسينيه بيروني
حسينيه بيروني چهل دختران كوچكترين نمونه حسينيه در نایين است ، اين حسينيه با ميدان تنها يك شاه نشين دارد و در سه جبهه ديگر رواقها در دو طبقه احداث شدهاند، سه معبر شهري از حسينيه ميگذرد دو معبر همان بازار شهر بوده و معبري نيز اين بنا را به حسنيه سنگ متصل ميسازد . در جبهه مقابل شاه نشين اتاقكي است كه با حسينيه بيروني توسط مشبك چوبي ديد دارد و به گفته بلاغي در تاريخ نایين (( چهل دختر از خاندان ساسان )) در آنجا مدفونند . در جبهه مقابل ورودي حسينيه داخلي (مسقف ) سقاخانه وجود دارد كه مردم نایين براي آن ارزش خاصي قائلند ، كه در بخشي از آن نقش يك پا بر روي سراميك نصب شده است .
در سالهاي اخير به سقاخانه فضايي نسبتاً بزرگ مشابه حسينيههاي سر پوشيده اضافه شده كه بر سيماي بيروني ، بافت تاريخي تاثير گذار بوده همچنين مسجدي نيز در داخل حسينيه بيروني وجود دارد.


حسينيه داخلي
اين فضا مانند ساير حسينيههاي سقف محلات ديگر نایين است . رواقهاي دو طبقه در ميان يك هشتي كه گنبدي با كاربندي بر روي آن احداث شده است و تزیينات آجري دارد . مسجد شيخ مغربي در بازار واقع شده ، فضاي شبستان زير زميني دارد و قبر شيخ عارف مغربي در آن واقع شده است و در بالاي يكي از ورودي اين شعر بر روي كاشي نوشته شده :
كه شيخ مغربي از عارفين است مقام و موقعش نایين زمين است
مسجد حضرت فاطمه
نويسنده تاريخ نایين درباره نحوه ساخت اين مسجد مينويسد :
))چون ميرزا عبدالرضا وزير ميخواسته راه كوچه را تنگ كند ، اين مسجد را در آن جا ساختهاند كه از برابر آن نتواند تجاوز كند ((.

دروازه
دروازه اصلي شهر در ورود به اين محله واقع شده و در بالاي آن آثار تير كش موجود است . سر در بلند دارد و داراي درب چوبي بزرگي است كه گويا شبها براي محافظت بهتر از شهر آن را ميبستند . در چوبي ديگري نيز پس از چند متر در داخل بازار وجود دارد .


علی محمد فصیحی نائینی

(1) وجه تسميه كلوان اينگونه بيان شده است كه كلوان مركب از دو كلمه يكي « كل » به معناي كليد و « وان » يعني نگهبان و محافظت كننده واز تركيب كلمات مفهوم كليد دار برداشت مي شود .
(1) وجه تسميه محله نوگ آباد به دليل وجود خار بسيار در محله بوده است كه يكي از معاني نوگ (بفتح نون ) خار است .
(1) در تاريخ نائين وجه تسميه اين محله اين چنين آمده است : سرا به معني خانه و نو يعني تازه چون زمان تاسيس اين محله نسبتبه محلات ديگر تازه و نوتر بوده به ا ين اسم نامگذاري شده است.