پیشینه شهر نائین؛ روایت کامل

پس وهوم دست کم هزار و پانصد سال پیش بوده و محمدی هزار  سال پس از آن یعنی حدود هزار سال پیش بنا گردیده است . شخصی میگفت آجر یا سنگی که اسم وهوم در آن هست یا بوده ، و در هر صورت محل انواع شکوک است مگر آن که کاوش و تحقیق به آن کمک نماید که تا به امروز پژوهشی در اینباره صورت نگرفته است .ولی در محمدیه آثار صدر اسلام موجود بوده و مسجدی که کتیبه خط کوفی دارد موجود است و نام سعد ابی وقّاص در آن نقش است .

آن وقت میرسیم به نارین قلعه که اینک خراب و بایر است . قلعه جنگی بوده و اطراف آن خندق حفر شده که هنوز کاملا ظاهر و آشکارست. و برجهای آن – به ویژه برج بلند آن تا همین اواخر افراشته بود و حدود سی تا پنجاه سال پیش در اثر باد و باران خراب شد . دور تا دور قلعه خندق داشته و بر روی آن پلی بنا بوده است و اینک از ساختمان این دژ بلند جز تپه خاک و آثار دیوار ساختمان مانند ، و مقداری از خندق ، از سمت دیگر چیزی جز نام باقی نمانده است .

نام نارنج قلعه نیز معلوم نیست چه دلیلی دارد مگر این که قائل به نارین قلعه باشیم زیرا که در گذشته برای راهنمایی قافله ها و مسافرین شب ها در برجها آتش می افروختند تامسافرین بیابان را هدایت نمایند ، و اینجا "نارین " قلعه بوده است . و دلیل این است که اینجا شهر بوده و از شهرت و اعتبار بهره داشته است . اما این که چرا این کویر شوره زار را با آن آب تلخ و شور محل سکونت قرار میداده اند خود بحثی است قابل حل و فصل .

نایین را « مدینه الصّفا » از لحاظ سادگی و بی آلایشی مردم ، « مدینه العرفا » از جهت که مشایخ را به این توجهی بوده ، و هم اکنون قبورشان مزار اهل دلان است . و « شهر مساجد » گویند از لحاظ کثرت مساجدی که در نایین میباشد .

نایین و عدد هفت ( 7 )

نایین از قدیم و حتی هم اکنون به هفت محل تقسیم میشده است . و هر محله دو حسینیه داشته ، یکی سر پوشیده برای زمانی که محرم و صفر مصادف با ماههای سرد سال بوده و دیگری سرباز برای ماههای گرم سال . بنابراین نایین هفت حسینیه سرباز و هفت سر پوشیده داشته و دارد .

چون هم آب و هم زمین نایین شور است و برای شرب غیر گوار میباشد در مواقع معین آب از مزارع اطراف می آوردند و برای آن آب انبار میساختند و برای خنکی و گوارایی در چهار طرف سقف انبار بادگیر می ساختند . بادگیر ساختمان مرتفعی بوده طبق اصول فنی معماری که چهار جهت شمال ، جنوب ، مشرق و مغرب داشته و به طوری که از نامش پیداست باد از هر سمتی جریان داشته در داخل آن تاثیر مینموده است .

در آغاز هفت آب انبار یعنی در هر محله یک آب انبار بنا شده بود و بعدا هفت آب انبار دیگر که یکی یا دوتای آنها قابل توجه بوده اند .

از دیگر مصادیق عدد هفت میتوان به هفت کشتخوان ، هفت سقاخانه به نام قمر بنی هاشم ، هفت شو آب ، هفت مسجد بزرگ ( که اینک از هفتاد هم تجاوز میکند ) هفت حمام بزرگ و ...

هفت محله نایین عبارتند از : 1 و 2 بابالمسجد و کلوان ( کلیدبان ) ، این دو محله حیدری اند . 3. نوگاباد ( نوگباد ) 4. پنجاهه 5. سرای نو ( سرانو ) 6. چهل دختران 7. کوی سنگ ، این پنج محله نعمتی اند.

توضیح :

در دوران پیش از دوران صفویه ، قطب سلاسل درویش شاه نعمت الله ولی بود و مریدان ایشان را نعمتی مینامیدند که پنج محله نایین از آن جمله بودند و بعد از روی کار آمدن صفویان که شاه حیدر صفوی قطب شد ، تابعان ایشان را حیدری گفتند که دو محله نائین از آنان اند و مقدم بر دیگران .

فرض کنید مصدر « وات » - یعنی گفتن – ماضی مطلق آن میشود :

مو وات          تو وات          شو وات

می وات        تی وات         شی وات

به معنی :

گفتم          گفتی          گفت

گفتیم       گفتید            گفتند

ماضی نقلی آن میشود :

مو واتَه          تو واتَه          شو واتَه

می واتَه         تی واتَه        شی واتَه

به معنی :

گفتم ام          گفته ای        گفته است

گفته ایم        گفته اید          گفته اند

وجه التزامی :

مو واوات        تو واوات          شو واوات

می واوات       تی واوات       شی واوات

به معنی :

باید بگویم      باید بگویی       باید بگوید       

و ...

در مضارع ، یعنی برای ساختن فعل مضارع  « ت » به « ج » تبدیل شده ، و چنین میشود :

 واجی ( اول شخص مفرد )   واجی ( دوم شخص مفرد )

واجَه ، واجم ، واجِن . ( میگویم ، میگویی ، میگوید ، ... ) .

در فعل امر زبان فارسی معمولی ، حرف « ب » مبنای امر است مانند :

برو ، بگو ، بخور ، بشور ، بیا و ... ، و در زبان محلی نایین « الف » و « واو »

بنای اصلی امر محسوب میشوند ، مانند :

او واج ( بگو ) ، او خور ( بخور ) ، اِمَر . ایمَر  ( بشکن ) ، ایشو ( برو ) ، وِگیر ( بردار ) ، واَل ( بگذار ) وَکُش ( خاموش کن ) ، وِیُش ( بایست ) ، وِرُس ( برخیز ) ، و ...

فعل امر در زبان محلی نایین ، در صیغه دارد :

دوم شخص مفرد  و دوم شخص جمع  .

« ایشو » و « ایشید » ( برو  و  برید )

از جمله دلایل اصالت این زبان ، نظم طبیعی آن ، مخصوصا در ضمایر است ؛ مثلا ضمایر مفرد در ماضی « مو » ، «تو» ، «شو» و ضمایر جمع «می» ، «تی» و «شی» هستند :

مو خا ، تو خا ، شو خا ، می خا ، تی خا ، شی خا . در این دسته مصدر « خارت » به معنی خوردن است .

سازمان عبارات

الفاظ و عبارات زبان محلی نایین ، از یکی از چند صورت بیرون نیست :

اول : واژه و گویشی که صورت واژه دارد ؛ یعنی از حالی به حالتی تغییر نیافته  و ریشه آن را باید از فرهنگ اوستا بیرون کشید ، مانند کلمه یا اسم « مَلو » به معنی گربه ، و « کویَه » به معنی سگ و « هیلی » به معنی زرد آلو ،  « دیم » ، «لنج» ، « شه بی » ، « او واج » ، « کَرک » ، « چوری » و ... .

دوم : واژه هایی که مشتق از لفظ فارسی معمولی میباشند و چند صورت دارند :

الف ) یک دسته کلماتی که صورت حروف در آنها ثابت مانده ، به حرکات ، تغییر یافته ؛ مانند : « دِهِن – دِن » که محلی دهان است ، یا « گِندم » که محلی گندم است و یا « قِند » که قند بوده ، و اغلب ، اساس چنین است .

ب ) کلماتی که با افزایش یا کاهش فارسی معمولی ، محلی میشوند ؛ مانند : کوتاب (کتاب) ، دِندُن (دندان) ، اَتَش (آتش) ، زیمین ( زمین ) و  نوو (نان) .

ج) آنها که به تحقیر حروف ، محلی میشوند ، و این بیشتر بین « ب » و « و » میباشد ؛ مانند :

جوراو  (جوراب) ، اُو ( آب) ، نیمِی (نمد) ، وا (باد) ، بر (در) ، کولا (کلاه) ، کوباب (کباب) ، قیلِم (قلم) و ...

بسیاری از واژه های گویش نایین را میتوان در زبان زردشتیان و در میان کلماتی که مردم ناحیه یزد به کار میبرند جست و جو کرد.