ضرب المثل های نائینی

مطالب این بخش با اندکی تغییر برگرفته از کتاب " ویژگیهای زبان محلّی نایین " نوشته زنده یاد محمدتقی جامع میباشد .
بخش اول :
ا . آ
اَ ر اُ پَسا : آسیاب به نوبت
اَرُش گِرتَه – اِرُش اِگرتَه : آسیابش میگردد
اُ چِم پیا وات( اِپِیا او واجی) : چی میخواستم بگم ؟ گاهی الف مضموم را حذف میکنند ، چِم پیا وات ، گاهی هم حرف « ت » را به « ج » تبدیل مینمایند و یک حرف « ی » به آخر آن اضافه مینمایند ، اُ چِم پیا واجی، معمول سخن بعضی میباشد .
اَتَشُش داغُ : آتشش داغ است .
اَتشُش ناسُوینَه (ناسیجنَه) : آتشش نمیسوزاند .
اَتشُش وَمَرتَه : آتشش خاموش شده .
آوروغ ناشتا زینَه : آروغ ناشتا میزند
از سایَه خُیُش تَرسَه ( اِتَرسَه ) : از سایه ی خود میترسد .
از اُو کَرَه گیرَه ( اِگیرَه ) : از آب کره میگیرد .
از کولا وگیرِفتُش مِلیمُ کولا شینَسَه _ از کولا وِگیریش مِلیمُ کولا اِشینَسَه : از کلاه برداشتنش معلومه کلاه شناسه.
اُ وی اُ تُوی : آب و تابی .
اُو جی گُ یَک یا وَمُنَه گِندُش دِرِ کَه : آب هم یکجا بماند میگندد .
از وَشَّگی اُو و خوو رَه : از گرسنگی آب میخورد .
اُفتُو گِز کیرَه : آفتاب را ذرع ( متر ) میکند .
اُوُش و کَرتی آخِر اِسَّه : آبش به کرت آخر است .
اُو از سِرُش وَکَفتَه : آب از سرش گذشته .
اُسُخُن وِ کویَه ناتَه : استخوان به سگ نمیدهد .
آشی یَش دِر نایَه : آش جو بار گذاشته است .
اُفتُو ( آفتاو) نیشین : آفتاب نشین .
اُفتُوَه ( آفتاوَه ) لِگِن چِن دَس : آفتابه و لگن چند دست ، [ شام و نهار هیچی ! ]
اِکو ( اوکوی) تا ایشِم : بکوب تا برویم .
آل ناشَبَه ، اِگِر شَبَه ( اِشَبَه ) وَچَه شَبَه یا زائو شَبَه : آل نمیتواند ببرد ، اگر میتواند بچه را میبرد یا زائو را میبرد . آل همچون دیو و غول مربوط به افکار دوره توحش بوده است . ماده هم است و مایل به خوردن بچه های تازه متولد شده.
اَلُو ( اَلاو ) اَلُو وَأ زی پلو : الو الو بهتر از پلو .
اِنجو زوری ، شور وا شوری ، گر و ِ گوری : زن زوری ، شور وا شوری ، گور به گوری .
اِنجو پِی ، مای ناگرتَه : زن پدر ، مادر نمیشود .
آدِم نَمُنا : به آدم نمیماند .
آی تو وات : آی گفتی .
آی گَپُش ز ِی ( ایزی ) : آی حرف زد .
آی انگارَه : آی حرف میزند ... .
از دیگی چوو یی حلوا نابُخا : از دیگ چوبی نمیشود حلوا خورد .
اُو سِدِ أر وَیوزَه ( و ِیوزَه ) : آب ، استخر را پیدا میکند .
ای گُه اِستای تو هُ ، شاگردی "می ( مو - مه )" بی: آنکه استاد تو هست ، شاگرد "من" بود.
اُوُش لا دارَه : آبش لا دارد - آبش صاف و پاکیزه نیست .
اگِر سازیت سی گِز جی ب ُ از شیوی ( شویی ) چِمبِل میت ( موت – مِت ) برواشُی ( برُت واشُ ) : اگر سازوت سی ذرع هم باشد ، از زیر چمبل من باید رد شوی .
اَ أ رُو ( اِروو) نقد و سوبا نسیه : امروز نقد و فردا نسیه .
ایکیش دو تا دییَه : یکی را دوتا دیده است .
ایکیش نده تا دوتاش نَوا : یکی به او نده تا دو تا نخواهد.
اُشتر گُ علفُش وا ( اُوا ) ناش دوراز وا کَه : شتر که علف میخواهد باید گردنش را دراز کند - گردنش را دراز میکند.
اُشتُر سو واری دلا دلا نا بُه : شتر سواری دلا دلا نمیشود .
ایم کُه نَبُه ، دیم کُه نَبُه ، دبولی زینی ( اِزینی ) دِلُم وَبُه : آنم که نباشد ، اینم نباشد ، دبیلی میزنم دلم باز شود . دبیلی پوست خشکیده ای بوده برای جمع آوری زباله .
اُوُش تو هُلُکی مورچَ ریتَه : آب در سوراخ مورچه ریخته است .
اُو رَه خُیُش وَ أ یوزَه ( اُو ر ِه خُی و ِ أ یوزَه) : آب راه خود را پیدا میکند .
اُو هِر یا شییَه اُسمه جی شو ( اِشو ) : آب هرجا رفته است حالا هم میرود .
اُو سِر بالا ناشُ : آب سر بالا نمیرود .
اِگِر وِشتِرُت وا ( ویشتِرُت اُوا) اوشُ ( ایشو ) گالی لِنگِر رس ایمیج : اگر بیشتر میخواهی برو گال لنگر رس را بمک . «گال لنگر» معدن خاک رس ممتاز است .
اُو وِر پیریشنَه (اُپاشَه) : آب ور میپاشد .
ایمیج اُ وَرَس : بمک و بپرس
ایریج اُ ایوین : بریز و ببین
اسّوخُن لا زخمو نی : استخوان لای زخم گذاشتن.
از هُلُکی سُجُن بر شو ( اِشُ) اُ از دِروازَه بر ناشَ شُ : از سوراخ سوزن بیرون میرود و از دروازه بیرون نمیرود .
اوشنَه دورازُه : اشنه دراز است . اشنه تیر پایه چوب بلندی است که برای تکاندن سر شاخه بکار میرود . این عبارت برای افراد دراز بیقواره بکار میرود .
ابولقاسم نوما نَکِر ، اُو تو شیری گا نَکِر : ابولقاسم نماز نخون ، آب تو شیر گاو نریز .
اُسمی ( اُسمه ) از مای عارُس وَرَس : حالا از مادر عروس بپرس .


برداشت مطالب تنها با ذکر منبع آن " وبلاگ پژوهشی – فرهنگی نایین پژوه " مجاز میباشد .


ب :
بادیَه کِر اُ مُشتُش دِ : در بادیه بریز و مشتش بده .
بِری کیَی هِر کی نابُ زی : در خانه هر کس را نمیشود زد .
بُنَش بِرار تَه : بهانه گرفته است .
بُنَه بونا ندارَه : بهانه جویی بنایی ندارد ( قانونی ندارد) .
بالُه بالُه اُسمِی ( اُسمِ) بالُه :بال بال است حالا بال است . یک نوع بازی که با گفتن بال آغاز میشده است و از نوع پِل و چَفته است . دو چوب بزرگ و کوچک که با پل ( چوب بزرگ) چفته را که چوب بزرگتر بوده است پرتاب میکردند. هرکه چوب پرتاب شده را بگیرد برنده است .
باجی سبیلُش وا ( اُوا) : باج (مالیات) سبیلش را میخواهد .
بالتم دیَه ، شیوُت ( شو وُت) جی وینی( اِوینی) : بالاتر را دیدم ، پایینتر را هم میبینم .
بِرُش تاکُ ، تو نابُ شُی (شُ) : درش باز است ، داخل نمیشود رفت .
بری کیَش تاکُ : در خانه اش باز است .
بِ رُش هَبِند ، دِرِش نَبِند : درش را ببند ، به او نزن ( او را کتک نزن)
باج وِ تورَه هَدای : باج به شغال دادن.
بِرُش گُ تاک بُ ، تا کُنجی کییَش دی بُ ( اُبُ) : در (خانه)اش که باز باشد ، تا کنج (آخر – ته) خانه اش دیده میشود.
بغدادُش خورابُه : بغدادش خراب است . اوضاعش خراب است .
بوجاری لِنجُن مُنَه : مانند بوجار لنجان است . بوجار لنجار شخصی بوده است بسیار زشت و بدقواره.
بیار کُه بیارُ ، کار تَیّارُ : برادر که برادر باشد ، کار درست است .
بِ ری بُهُنَه تاکُ : در بهانه باز است .
بیخُی خِندای – خِندَی بیخُی ، بیرِمبَه دارَ : خنده ی بیخودی گریه بدنبال دارد .
بون وَدینی زانو بندیش وا (اُوا) : بام اندود کردن زانوبندی میخواهد . در قدیم برای اندود کردن پشت بام از خاک رس که گل میشده است استفاده میکردند. آنها را در ظرف چوبی بنام ناو ریخته و از نردبان بالا میبردند . چون خیلی زحمت داشته است ، کارگران جز دستمزد زانوبندی میخواستند که عبارت بوده است از خرما ، کشمش یا غذای مختصری که همان سر کار مصرف مینموده اند.
بی جیجَه او جی زُنَه ( اِزُنَه) : بی جیجه او هم میداند . ( بی جیجه او ) نامی زنی بد کاره و بی سوادی بوده است.
بیوَه آأور نابُه : زن بیوه ( بی شوهر ) آبستن نمیشود.
برُش گُه هَبِندِن از پاشنَه تو یَه ( اِیَه) : درش را که میبندند از پاشنه وارد میشود .
بر دیزو تاکُ ، حویای مَلو کیا شیَه – کُ شیَه ؟ : در دیزی باز است ، حیای گربه کجاست ؟
بُزغالَه مَسّی کیرَه (اِکیرَه) : بزغاله مستی میکند .
پ :
پَر و بالُش سُتَه : پر و بالش سوخته است .
پاکَتَه خیمیرُش کرتَه : پاکته خمیر کرده است .کته ظرفی بوده است گلی برای ذخیره گندم و آرد.
پا توَش هِندُ : پا توش هند است . پا توه ، گویا پا افزار باشد .
پا وِرچین رَه شُی ( ر ِ شُ ) : آهسته راه رفتن .
پا تو گِل نَه ( اِنَه) : پا در گل میگذارد.
پا چَر ماما پیلتَه و ِرکیرَه : پای چرخ ( چرخ ریسندگی) مادر فتیله میسازد.
پالُنُش کجُ : پالانش کج است .
پیلی قلبی مُنَه : شبیه پول قلبی ( تقلبی ) است .
کولاش پشم ندارَه : کلاهش پشم ندارد ، کنایه از بی مصرفی .
پِهلوون از زور زینی خُیُش دِر کَفت : پهلوان از زور زدن خودش افتاد .
پوسُ و پَریش انبار کرتَه : پوست و برگ انبار کرده است .
ت :
تا گوسالَه گا گِرتَه دلی صِبُش یا گِرتَه : تا گوساله گاو میشود دل صاحبش تمام میشود.
تا روشناو فکری پوشنا وا کَه : تا روشن ( روز ) است باید فکر لباس ( خانه ) کرد.
تا تینیر داغُ نوو دِر وا بَس : تا تنور داغ است باید نان را چسباند .
تا نتْواتَه رییسی ، وقتی تووات پیسی : تا رازی را نگفتی رییسی و وقتی آن را گفتی پیسی .
تووا وِ اُو بِندی و پات خیس نَبُه : میخواهی به آب بزنی و پایت خیس نشود ؟
تیرَش بند ندارَه ، کیسَش هولُکُ : توبره اش بند ندارد و کیسه اش سوراخ است . کنایه از بی توجهی به اطراف .
تُخمی کرکُش زردی ندارَه : تخم مرغش زردی ندارد .
تِلی سیر خِبِر از تِلی وَشَه ندارَه : شکم سیر خبر از شکم گرسنه ندارد .
تولَه تُنَش وَگورنا : بچه سگ تونه را گورانید ، به هم ریخت . کنایه از زمانی که نتیجه را درک نمیکنند.
ج:
جاری سِر بار زینِن : سر بار جار میزنند .
جهازی دووتی آوور مالی شو وا بُی : جهار دختر آبستن باید خیلی باشد .
جِهِنِّم جی بِر و بردون دارَه : جهنم هم در و دربند دارد .
جوجو جوجو وِعدَه سِری جو : جوجو ، جوجو ، وعدی سر جوی.
جوشُشُش سِری جو برارْت : جوشش را سر جوی در آوردند.
جُلی گَدایْشُش وَوُنت : دستمال گدایی پهن کرد. کارش به گدایی رسید.
جُل پُلیش وأیوسَه : دستمال کهنه پیدا کرده است .
چ :
چوش تو اُو وَرتَه : چوبش در آب افتاده . یعنی کتک خوردنش حتمی است .
چِندُش ( چِنتاش ) وِ چِندُه ؟ : چند تای آن جند است .
چِند اِیخیری ( هِگیری ) ؟ : چند میخری ؟
چِمُ خِم : چم و خم . برای ادا و اطوار
چورا کورکوری کیرَه ، اَر گِرتَه : چراغ سوسو میزند و آسیاب میگردد .
چیراش ریشُه : چرایش رویش است . علتش معلوم است .
چوش وِ دُهُل یَه : چوبش به دهل میخورد . مطلب را میفهمد
چَقو دَسَّی خُیُش ناوُنَه : چاقو دسته ی خود را نمیبرد .
چنَه وِر وُنَه : آرواره تکان میدهد .
چَشُش وِ دسّی مردمُ : چشمش به دست مردم است .
چو خُی پیاز خورَه ، پیل جی هَتَه : چوب را با پیاز میخورد و پول هم میدهد ! کنایه از کله شقّی .
ح:
حسن عباس از تو وَدأدِرُه : حسن عباس از تو بهتر است . حسن نامی که پسر عباس بوده است را گویند.
حسن مَزی گونآ بی :حسن مزی گناه بود . حسن مزی مخفف منسوبی است از یاد رفته .
خ:
خاش گا أر شیَه بُه : ای کاش به آسیاب رفته باشد .
خُی چِمچَه وَشَگی اواخآ : با قاشق باید گرسنگی خورد.
خِشتی اوِّلیش اَردیشنایَه :خشت اولی را کج گذاشته است .
خارتُش خوبُه ، واتُش بِدُ : خوردنش خوب است ، گفتنش بد .
خُی دُمُش یوز إمَرَه : با دمش گردو میشکند.
خُیُشُه : خودش است .
خُن إسَه : میون إسَه : در خوان ( سفره ) است و میان مجلس است .
خیگُش گِندایَه ، ماسینَش چیش نِیُه : خیگش گندیده ، ماسینه اش چیزیش نیست .
خودا گُ شوا هَتَ ، گال دیز جی هَتَه : خدا که میخواهد بدهد گال دیز هم میدهد .
گال دیز گودالی است در جنب کوهی به نام کلیزه . شخص فقیری که قادر به زندگانی در نایین نبوده با کس و کار خود خداحافظی میکند و به خارج از نایین میرود . در محل گال دیز کنار کوه کلیزه ادرار میکند و ریشش را میگیرد . زمانی که به کار خود مشغول بوده است متوجه فرو رفتگی آب میشود . و در آن میان شیء سیاهی را میبیند . پس از کمی دقت دیگ سیاه مسی را میبیند پر از پول طلا و نقره . آن را بر میدارد و به شهر برمیگردد . پس از آن با راحتی به زندگی در شهر نائین ادامه میدهد.
خارتَه ویر نایَه : خورده شده به یاد نمی آید .
خُی دست پِ زینَه و خُی پا پِ کیشَه : با دست پس میزند و با پا پیش میکشد .
خِری مُلا جی دُمُش سیخُه : خر ملا هم دمش سیخ است .
خِری گُه تیرُش تو اُو نَه سِنگینیش خُیُش شوا کیشا : خری که توبره اش را در آب میگذارد ، خودش سنگینیش را باید تحمل کند .
خِری مُشَه خُیُش تو چِه خُسَه گُه ضِرِر دِر صأبُش بِندَه : خر موشه ( نوعی خر دراز گوش ) خودش را در چاه می اندازد که به صاحبش ضرر برساند.
خوی خُل بون وَدیَه نابُه : با خاکستر بام اندود نمیشود . در گذشته در نایین معدن رسّی بود به نام گال لنگر که برای اندود کردن پشت بام از آنجا خاک می آوردند.
خِر وینِن ، پالون دَرزِن ؛ شاه وینِن ، شاهُن دَرزِن : خر را میبینند و پالان میدوزند ، شاه را که میبینند لباس شاهانه میدوزند .
خُیُش اُ تِلُش ، خُلی عالِم و سِرُش : خودش و شکمش ، خاک عالم (دنیا) بر سرش .
خورَه اُ لُندَه : میخورد و بهانه میگیرد .
خیال کیرَه پوری اُدُر خانُ : فکر میکند پسر ادر خان است .
خُی نیزَه سرگین وِ لنجُش وامالا : با نیزه باید سرگین به دماغش مالید . برای کسانی که پر افاده اند و خود را دوست دارند بکار میرود . چون نمیشود نزدیکشان شد باید با نیزه گند دماغشان را دوا کرد .
خین ، خین شویَه : خون خون را میشوید .
دالو وَرزینَه شیَه : دالو ورزنه رفته است . دالو مخفف محمدعلی نام فردی بوده است . برای نشان دادن احمق بودن کسی بکار میرود .
شخصی نوکری داشت به نام دالو ، فردی کم خرد . شخص در شب نشینی به دیگری گفت « فردا دالو را به ورزنه میفرستم تا پولی که طلب دارم از فلان کس بگیرد . دالو با شنیدن نام خود و ورزنه به دنباله مطلب گوش نداد . و برای نشان دادن زرنگی خود بی درنگ به سوی ورزنه براه افتاد و خود را به ورزنه رساند . به دهدار گفت من آمدم .
دهدار پرسید : تو که هستی و کی چرا آمدی ؟
دالو گفت : دیشب اربابم گفت فردا دالو را به ورزنه میفرستیم و من چون بسیار زرنگ بودم خودم زودتر براه افتادم .
دهدار متوجه کم خردی دالو میشود و بدون شناختن ارباب دالو میگوید : آهان ، فهمیدم . اربابت سنگ آسیاب شکسته میخواست . آنرا بردار و برو .
او هم سنگ آسیاب شکسته که بسیار هم سنگین بود را بر میدارد و به نایین برمیگردد . و تشنه و گرسنه و گریان هنگام ظهر به نزدیکی نایین میرسد . با تخت سنگ نزد ارباب پریشان خود و بی خبر خود میرسد .
ارباب میگوید : کجا بودی ؟ نگرانت بودم و کاری با تو داشتم .
دالو میگوید : آوردم ...
ارباب میگوید : چه چیز را آوردی ؟
دالو سنگ سنگین شکسته را نزد ارباب به زمین میگذارد و جریا را از ابتدا تا آخر بازگو میکند . ارباب هم از زرنگی نوکر خود باخبر میشود و به دالو میگوید : این سنگ را برگردان و بگو من قص داشتم تو بدانی که من چنین سنگی میخواستم و حالا فهمیدم که خودم دارم . این را جای خود بگذار !
دالو دوباره سنگ را به ورزنه بر میگرداند و از آن پس این مثل را برای کسانی که کار بیهوده انجام میدهند یا سفر بیهوده میکنند بکار میرود .
دیزو کوپایی مُنَه : به دیزی کوهپایی میماند . در گذشته از دیزی های سفالین برای پخت و پز استفاده میشد . دیزی ها در نایین ، نطنز و میبد ( بهترین آن از میبد بود ) ساخته میشد . اما دیزی کوپایی بسیار بد ساخت و به درد نخور بود . برای تحقیر از این ضرب المثل استفاده میشود .
دی کایَه کویَه دارَه : این بازی سگ دارد . در آخر به دعوا کشیده میشود .
دُزِّن اُ سِنجِن : میدزدند و میسنجند .
دی سُنبُ سِرو از کلَّه پاچَ نِیُه : این دود و بوی سنب و شاخ از کله پاچه نیست . به بویی که از سوختن پاچه و ... روی آتش براه می افتد « سنب و سرو » گویند .
دُن بُه ، أر گیریَه : دانه باشد ، آسیاب پیدا میشود .
دیزو شریکی یُش نایَه : دیزی که چند نفر آن را بار گذاشته اند بجوش نمی آید . هر کس نظری دارد .
دوملو گورنایَه ذسَّ نابُکَه : دشک گورانده شده را نمیتوان دسته کرد .
دیرختی گُه خُی خاکینداز دِر نانِن بارُش کَچیلیُه : درختی که با خاک انداز بکارند بارش چلغوز است .
ز :
زون بَسَّه : زبان بسته .
زاغ و مازوشی خرج نَکرتَ : زاغ و مازویی خرجش نکرده اند . زاغ ، ماده ای شیمیایی و مازو ، میوه درخت بلوط در بهتر کردن چرم استفاده میشود .
زائو زُنَه : زن زاییده میداند .
زیمَسُّن ایشی و سیاهیش وِ زوغال وَمُند : زمستان رفت و سیاهیش به زغال ماند .
زوری گُه وِ نات کیری ، وِ پات کِر : زوری که به گلویت میکنی ، به پایت بکن . یعنی تو که فرمان میدهی خود آن کار را انجام بده .

زوونی خِر چارپادار زُنَه : زبان خر را چهارپا دار میداند.
س :
ساجِن و ئاجِن : میسازند و میگویند .
سیگِه زالو مُنَه : مانند زالو است . افراد مال مردم خور را گویند .
سوماق میجَه : سماق میمکد .
سایَه خاوُ : سایه خواب است . راحت طلب است .
سایَه هَنیگی مُزد ندارَه : سایه نشینی مزد ندارد .
سایَه آفتاو هَنَنیگ : سایه آفتاب نشین . تکلیف خود را روشن کن . منع دورویی .
سیگِه شَلِم یخ کرتَه مُنَه : به شلغم یخ زده میماند . افراد خنک و تو دل نرو را گویند .
سنبُش پُر زورُه : سنبه اش پر زور است . کنایه از پارتی قوی داشتن .
سُن اُ دُن : آن و این . برای تعریف گویند « خیلی سُن اُ دُن دارد» .
سِن سِن و چلَه کون : سن سن ( نام آبادی در کاشان ) و چله کون . کنایه از کار بیهوده.
ساوی مات خا اوریشِمُم هَده : سیب ما را خوردی , ابریشم بده.
سوبو گُه اُوُشُت اوخا نأمَر : کوزه ای که آبش را خوردی نشکن .
سیمِند جِهِندُش وادارت : اسب ( سمند ) باید جهند داشته باشد . تنها آب و رنگ کافی نیست .
سیبیلُش آیتَه : سبیلش آویزان است .
ش :
شالا راس بُه در دورو : ان شاالله این دروغ راست باشد .
شیری کویَش خارتَه : شیر سگ خورده است . کنایه از کسی که اخلاقش بد است .
شولی کوری مُنَه : مانند شولی کوری ( بی روغن ) است . افراد خنک و تو دل نرو را گویند .
شورَه تُم سَوز نابُه : در زمین شوره تخم (گیاه ) سبز نمیشود .
شاه هَتَه , شیخ علی خان هَناتَه : شاه میدهد و شیخ علی خان نمیدهد .
شوکارُش بِر کیَهُ : شکارش درِ خانه ( حوالی خانه ) است . کسی که هنری ندارد .
شیوَش بِرارتَه : نیرنگ در آورده است .
شوخا و هیچا : خورد و حظ کرد و راحت شد.
شِوی سَرما شیوی کُرسی : شب سرما زیر کرسی . هر کار زمان خاصی دارد.
شیواتَه شیواتَه تا و ما شیواتَه : گفته اند گفته ان تا به ما گفته اند .
شالی نو عبا نابُه : شال نو عبا نمیشود.
تشتُش از بون دِر کفت : تشتش از بام افتاد . رسوا شد .
طاسُ سِنگیرَه مألیم کیرَه : طاس و سنگره معلوم میکند .اصطلاحی در آبیاری .
ع:
عقربی شیوی قالی مُنَه : به عقرب زیر قالی میماند . کنایه از دشمن مخفی
عارُس پِسِندی زُماش شوابُ : عروس باید مورد پسند داماد باشد .
عارُس نازُش وِ جهازُشُ : عروس نازش به جهازش است .
علی هادی ریشُت یا دی : علی هادی رویش را جا دیدی ؟ کنایه از اینکه او را دیگر نخواهی دید .
عینک سواد ناتارَه : عینک سواد نمی آورد .
عُلِم عُلِم پیلُش کو : علم علم پولش کجاست ؟ اشاره به عبارتی که در هنگام عقد گفته میشود . از زارعی میخواهند غلات ؛ حبوبات و ... بخرند . ابتدا برای خوشمزگی صد من گندم از او میخرند و صیغه میخوانند . زارع که کلمه « عُلِم بِما عُلِم» را باز هم شنیده بود میگوید : عُلِم عُلِم پیلُش کو ؟

غ:
غولا وِ کولوخُش نَنیگیشتَه : کلاغ به کلوخش ننشسته است . زمینی ندارد که کلاغ روی آن بنشیند .
غولا پَرا هوشتی : کلاغ پرید هوشتی . هوشتی نام پرواز مرغ است . نام یک نوع بازی نشسته است . « کلاغ پر»
غول غَیلُن کیشَه : غول غلیان میکشد .
ف:
فورتَکَش وِتُرانی : فوری و نا خیالی به تو فرو میکنم . برای دشنام وضع شده است
ق:
قیچ از هُرُنو بِر واکیشا : قیچ ( نوعی زغال ) را باید ار هرنو ( سوراخی در سقف ) بیرون بکشی . کنایه از مردم بیخیال .
قِمبِر پِبِر : قنبر را پس ببر .زمانی که به فردی پیشنهادی بشود و فرد قبول نکند .
ک:
کرکُش هُرُس خُنَه : مرغش خروس میخواند .
کفتینُش گِل وِرناگیرَه : بیلش گل بر نمیدارد . وضعش نا به سامان است .
کایَش بِرارتَه : بازی در آورده است . عمل جدی را رها کرده است .
کایَه کایَه , خُی ریشی بابا جی کایَه : بازی بازی , با ریش پدر هم بازی ؟ کسی بخواهد دست به کاری بزند که در حد او نیست .
کیَش بِد نِیُه ، یورتُش خورابُه : خانه اش بد نیست ، اتاقش خراب است .
کارُت وا کونارُش ایوین ، دُتوت وا بیارُش ایوین : کار ( پارچه دستبافت ) میخواهی ، کنارش را ببین ، دختر میخواهی برادرش را ببین .
کار طیلَب بُه کَه ، نو طیلَب نابُه کَه : کار را میتوان طلب کرد ، نان را نمیتوان طلب کرد .
کَرکُش هُرُس گرتایَه : مرغش خروس شده است . کنایه از برگشتن بخت .
کویَه ویرَش زانایَه : سگ بره زاییده است . کنایه از اینکه رنجی پشت سر دارد .
کَچیلُک چَرُش نَرِس وَختی شیرِس آینَه شیرِس : کچلی چرخ نریشت ، وقتی هم ریشت ، جمعه ریشت .
کویَه سیرُ ، قَلیَه تُرُش : سگ سیر شد ، و قلیه هم ترش شده . قلیه غذایی که از دل ، قلوه و جگر گوسفند تهیه میشود . کنایه از کسانی که قدر چیزی را که دارند نمیدانند .
کیسَش هولُکُه : جیبش سوراخ است . کنایه از کسی که پولش ته کشیده است .
کویَه ره وِ صأبُش نابیرَه : سگ صاحبش را پیدا نمیکند . کنایه از شلوغی
کور کور وأیوزَه کَکَ گَودال : کور کور را پیدا میکند و مدفوع گودال را . هر کسی هم جنس و هم شان خود را پیدا میکند.
کَرک برا تخمی کَرک ایرینِن نه برا کَچیلیش : مرغ را برای تخم مرغ میخرند و نه برای چلغوزش .
کُنجِیُمی آفتاو نَکَرتَه : کنجد را در آفتاب نگذاشتیم . کار مهمی انجام ندادیم .
کویَه بِر کیَه صَأبُش پارس کیرَه : سگ درِ خانه صاحبش پارس میکند . به کسی که بسیار ادعا میکند و در خانه و محل خود اظهار قدرت میکند .
گ:
گُلی گِندُم خُنَه : گل گندم میخواند . تصنیفی که ترجیعش ( امان از گل گندم ) بود و در مجالس ساز و آواز میخواندند.
گَدا گا دارَه و مَنچَه اِشنون : گدا گاو دارد و منچه اشنون . منچه نام شخصیست و اشنون نام برگ و شاخه نباتی که در شوره زار میروید . و مانند چوبک در گذشته برای شستن بکار میرود . این مثل برای کسانی به کار میرود که با اندک سرمایه خود را از دیگران بالا میبیند .
گِندُم گُه تو دول دِرُ ، آرت از شیوُش بِریَه : گندم که در دل آسیاب است ، آرد از زیر سنگ بیرون می آید . در بازار در برابر پول نس میدهند .
گرون حکمت دارَه و اَرزون عِلت : گران حکمت دارد و ارزان علت .
گِندُمی زردِ لَردِ شهداد هَشیشیریست ؟ : گندم ( آرد گندم ) زرد لرد ( زمین هموار ) شهداد ( از شورابهای نایین ) را میتوانی خمیر کنی ؟ گندم نایین عموما ممتاز بود مخصوصا گندم شهداد معروف بود . آرد گندم شهداد را باید دختری قوی خمیر کند زیرا گندم کردن آن سخت بود .
گَدایی نُمُش پیلِشتُه ، شُم گُه گِرتَه پیلَش مَشتُه : گدایی نامش زشت است ، شب که میشود کیسه ( توبره)اش پر است .
گیزِری نَرُ وَسَه مُنَه : مانند هویج ( زردک ) نر شده میماند . کسی ر ا که به درد کاری نمیخورد گویند .
گُلیو کاراش نَهُ ، اداهاش هُ : گلیو ( نام زنی که داستانها از او گفته شده ) کارهایش نیست ، اداهایش هست .
ل:
لِو اُ لُنجُش آیتَه : لب و بینی اش آویزان است . کنایه از بر هم بر آمدن و عبوس شدن.
لُنَه گرتایَه : ولگرد شده است .
لوبیا زولوبیا نابُه : لوبیا زولوبیا نمیشود .
لُقمَی چَلُ و شیش شاهی : لقمه چهل و شش شاهی . نان افراد بخیل .
لاکُش بالا نایَه : لاک بالا برده است . برای کاه و گِل کردن پشت بام از جوانان قوی و پر کاری استفاده میشده است که بتوانند لاکهای پر از گل را به بالای پشت بام ببرند . به کسانی که کار زیادی نکرده و اظهار خستگی میکنند به کنایه میگویند لاکش بالا نایه .
م:
ماما پیرُ ، چیایش ویرُه : مادر پیر است ، چیزهایی یاد دارد . کنایه از با تجربه بودن مادران.
مایَش گندایَه : مایه اش ( مایه خمیر ) گندیده است .
مار اوزانَه ، دُت نَزانَه : 1. مار بزاید ، دختر نزاید . یعنی مار که عامل ترس و درد سر است بزاید اما دختر نزاید . زیرا ضرر زاییدن دختر بیشتر است . 2 . زن آبستن مار بزاید اما دختر نزاید . در دوران قدیم داشتن پسر نعمت بزرگی به شمار می آمده اما دختر را باعث درد سر میدانسته اند .
مُل اُ رُن ریهِمُ : گردن و ران روی هم است . باید به آنچه هست راضی بود .
مالَه وِ خُیُش نامالَه : ماله ( نام ابزاری برای پهن کردن سیمان و ... ) به خودش نمیمالد . برابر با مثل چاقو دسته خود را نمیبرد .
مِرَه بُه ، کویَه بُه : مرد باشد ، سگ باشد . در جواب دخترانی که به شوهران خود ایراد میگرفتند گفته میشده است . اشاره به ضرورت داشتن شوهر دارد .
ما گُه ندارم ، دی می جی ناوا : ما که نداریم ، این را هم نمی خواهیم .
مالی بیش باقیُه : خیلی دیگر کار دارد .
مَچِی نَساتَه ، گدا بِرُش هوفتَه : مسجد ساخته نشده ، گدا درب آن خوابیدن .
می ( مو ، مه ) موات ، تو وَت نَرَسا : من گفتم و تو نفهمیدی .
می وِر خیزَمنا ، شوما جی وِرخیزیت : من فرار کردم ، شما هم فرار کنید .
مَلو بو کَش مُنَه : به گربه بوکِش میماند . کسانی که دنبال مفت خوری هستند را گویند .
مُش خُرما مُنَه : مانند موش خرماست . کسانی که موذی هستند را گویند .
ن:
نَجارتَه قورتُش دا : نجویده قورتش داد ( فرو داد ) . کاری را شتابزده انجام دادن .
نو گداییش خارتَه : نان گدایی خورده است . کنایه از فرو مایه بودن .
نو خُیَش سِری سُفری مردم خورَه : نان خود را سر سفره مردم میخورد . بی نیازی خود را با نیاز تبدیل میکند .
نوش تو خُل دِرُ : نانش در خاکستر است . روزگارش سیاه است .
نوش تو خین دِرُ : نانش در خون است . بدبخت است .
نویی کیَی هِمسایَش بَرتَه : نان خانه همسایه را برده است .
نو از لا نو بِرتارَه : نان را از لای نان بیرون می آورد . برای نکوهش از بی فکری و زیاده روی .
نو دارَه ، ناشَه خا : نان دارد و نمی تواند بخورد . برای کسانیکه ترس از فقیر شدن دارند .
نَکَرتَه کار چِندُش مُزی کار ؟ : کار نکرده چند مزد کار دارد . تا کار نکنی مزد کار نمیگیری .
نیشکین ری کفش وِگیرفت : نیشکان ( ویشکان ) روی کفش گرفتن . کنایه از انجام کار بیهوده .
نوما نَبیَه ، وُنگُش وات : وقت نماز نرسیده ، اذان گفت .
نِمُش پِ نَدا : نم پس نداد . سرسختی و بی توجهی کرد .
نوما وی دَس نوما وُنگُش ناوا : نماز بدون وضو ( دست نماز ) اذان نمیخواهد .
نازُشُم اُوا ایکیشی : نازش را میخواهم بکشم .
نَشیخا ، نَه چارَش شیکَه : نه میتوانم بخورم و نه میتوانم برایش چاره سازی کنم . ماندن بین دو راه
و:
واش وِ نا کَرتَه : باد به گلو کرده است .
واتُش وات نِیُه : گفته اش گفته نیست . حرفش حرف نیست . اعتمادی به گفته اش نمیتوان کرد .
وختی بار بارکِرت ، آخور بِندَه : زمان بارزدن ، آخور میبندد .یعنی کارش به موقع نیست .
وِشُش مان خُیُش یَه : نشانش بده ، خودش می آید .
وَچی یَگُنَه ، خُل و دیوُنَه : بچه یگانه ، خُل و دیوانه .
وُنگی نوما دینُشوا ، صابین پیچی اینُشوا : اذان نماز دین و ایمان میخواهد ، صابون پزی او را .
وُنگی وی مَحَل واجَه : بانگ ( اذان ) بی محل میگوید . کار بی موقع کردن.
وِسکی ما نَهِم ، شوما هیت : بس که ما نیستیم ، شما هستید . به افراد خود پسند گویند . چون ما خودبین نیستیم تو خود را بزرگ میپنداری .
واتُش بِد ، خارتُش خوب : گفتنش (نامش ) بد است و خوردنش خوب . مثلا پاچه گوسفند نامش بد است ولی خوردنش بد نیست .
وَشِند خاریش ویر وَشیَه : گرشنگی خوردن را یادش رفته است . به کسانی گویند که تازه به منصبی میرسند .
وَنایَه خُیُشش وَسَه : ونایه ( انسان زشت و خود خواه ) خودش را دوست دارد .
وِ مَلوشنی وات گُهُت دواهو ، گالَش کَه : به گربه گفتند مدفوعت داروست ، آن را دفن کرد . زمانیکه چیزی از کسی بخواهید که بی ارزش باشد ، آنگاه آن چیز بی ارزش برای شخص مهم گردد .
هـ :
هِرچیت هَدا پِگیری : هر چیز دادی پس میگیری .
هِریات هَنا وِگیری : هرجا گذاشتی برمیداری .
هِر یا وارَه ، دیرَزَّه : هرجا ببارد میپاشد . هرجا باران بیاید ، آب چکه میکند . هرجا سفره پهن باشد ریخت و گاشی هم دارد .
هِرچیش نَبُه ، نُمُش بُه : هر چیزیش نباشد ، نامش باشد .
هِرچی هِر یا نَواوات : هر چیز را هر جا نباید گفت .
هِر کی دی نیُه ، ویر نیُه : هر کس پیدا نیست ( حاضر نیست ) فراموش است .
ها دیش بِدُه : هان ، اینش بد است . برای انکار و گاهی برای نکوهش گویند .
هُلُکُش مَک کَرتَه : سوراخ را گم کرده است . سوراخ دعا را گم کرده است .
هگیرَه اُ پِ ناتَه : میگیرد اما پس نمیدهد .
هِرکی نَشخا ، شوخورِن : هر کس نخورد ، میخورندش.
هُرُ پِرپِرُ ، هُرُ پِرپِرُ : دشنام است . به کسانی که پر خورند و کم رو گفته میشود .
هاشی گُه ره وِ کیَش تِن سِربا لِنگی خوراب کیرَه : هاشی ( شتر جوان ) را که به خانه راه بدهند . سر در خانه را خراب میکند .

هُلُک دِرنای : سوراخ پر کن . هر شیء کاربرد خاصی دارد .هر چیزی کاربردی دارد .
های هایُت دییَه ، وای وایُت نَدییَه : های های را دیدی ، وای وای را ندیدی . در کارها باید به عواقب آن توجه داشت .
هِرچی او وَ واجَه ، اِندَ پِواجَه : هر چیز را که آنجا میگوید ، اینجا باز میگوید .
هُنُم کیاشُت دییَه ؟: هنوز کجایش را دیده ای ؟
هُنُم وَشَگیت نَخارتَه ، ایوینی چِخِبِرُه : هنوز گرسنگی نخورده ای تنا ببینی چه خبر است .
هالوش گیر نایَه : هالو گیر آوردی است .
هِق هِق بیرِمبَش کَه اُ هُرهُر اَشکُش ریت اُ گُرگُر مالی مَردُمُش بَه : پیاپی پریه کرد و دنبال هم اشک ریخت و پیاپی مال مردم را برد .
ی:
یوزی کوجُن ، سنگی کوجُن : گردوی کجان ( روستایی اطراف نایین ) سنگ کجان .
یوزُشُت اوخا ، سِنگُش اوخُر : گردویش را خوردی ، سنگش را بخور .
دو دوست به درخت گردویی میرسند ، یکی از آنها میخواهد گردویی بچیند اما دیگری از انجام این کار جلوگیری میکند ، موفق نمیشود و دوستش چند گردو میدزدد . هنگام رفتن ، صاحب درخت با سنگ و دشنام رسید . در این حال سنگی به آنکه گردو چیده بود خورد و خون جاری شد ، این ضرب المثل گفته شد .
یَک هُش وأدِر از صَی هُنجُ : یک هش بهتر از صد هونج است . هُش و هُنج هردو برای ایستادن و رفتن الاغ بکار میرود . برای ساکن ماندن الاغ میگویند هاش . برای توقف جر و بحث بکار میرود .
یوز هِر یایی بُه اُشمارتِوُ ، کیَی قاضی یوز مالیُ ولی شُمارَ دارَه : گردو هرجا باشد شمرده شده است ، خانه قاضی گردو زیاد است اما شماره دارد . یعنی هر چیز در هرجا حساب و کتابی دارد .
یا تِهُش گَودُ یا کِمُش دایَه : یا تهش (ظرف) گود یا کم داده اند .